Ginaaw polusioŋ plastik dafay gëna tar ci àdduna bi, plastik yu baax te baax ci environmaa bi dañuy feeñ ndànk-ndànk nekk yeneen pexe. Waaye, lan mooy wuutale plastik yiñ gëna xam? Bi surnalist bi laajee ay kàngam ci liggéey bi, ba noppi seet ay done yu wóor, ci la surnalist bi tànnee bu baax wuute gi am ci biir jumtukaay yi, màndarga yi ci yàqu-yàqu yi, jafe-jafe yi ci environmaa bi, ak senaario yi ñu koy jëfandikoo.
Sooy seet limu macceer yi ak ni ñu koy defaree, plastik yiñ gëna xam ñu ngi leen di defaree ci kombustible fosil yuñ dul yeesal lu ci melni petrol ak gaz naturel jaaraleko ci reaction polymérisation, am structure moleculaire bu dëgër te jafe yàqu ci boppam. Waaye plastik yiy yàqu te baax ci environmaa bi, dañu leen di gëna jëlee ci biomass buñ mëna yeesal lu ci melni amidon mboq, fibre yu gàncax, ak algue yi ci géej gi. Yenn produit yi dañuy yokk ay catalyseur yuy yàqu, ba noppi gaz carbonique yi ñuy bàyyi ci biir produit yi dañu gëna néew lu tollu ci 30%-50% ci plastik yiñ gëna xam (done yu bawoo ci kuréel gi yor liggéeyum plastik ci Chine). Ci misaal, plastik asid polylaktik (PLA) mën nañu ko defaree mboq, waaye polyhydroxyalkanoate (PHA) mën nañu ko defaree ci fermentasioŋ mikrobe, ñoom ñaar ñu baña yéem ci ngëneel fosil yi.
Mekanismu degradaasioŋ ak siklu ñooy gëna wuutale ñaar ñi. Plastik yiñ gëna xam dañuy jël téemeeri at wala sax ay junniy at balaa ñuy seey ndànk ci biir environmaa bi, te bu ñuy seey, dañuy defar ay mikroplastik yuy dugg ci suuf si, ci balluwaayi ndox yi, ak ci li ñuy lekk, di yàq ecosystem yi ci diir bu yàgg. Sudee ci anam wu méngoo (lu melni tàngoor wu metti, niir, ak jëfi mikrobe yi ci environmaa yi ñuy defaree kompost), plastik yu baax yi mën nañu yàqu ba nekk gaz carbonique, ndox, ak substance organique ci diiru 6 weer wala 2 at te duñu bàyyi lenn luy lore. Waaye, kàngam yi dañuy fàttali ni yenn plastik yu "pseudo-degradable" yi mën nañu yàqu ludul ci anam yuñ ko defaree kompost, ak njariñu yàqu-yàqu bu néew ci environmaa naturel, te konsomatër yi dañu wara bàyyi xel ci ràññee màrku sertifikaasioŋ yi.
Lu jëm ci jafe-jafe yi environmaa bi di am ak mëna dundu ba fàww, jëfandikoo plastik yu bari dañu jur polusioŋ bu weex bu metti. Lu tollu ci 8 milioŋ ciy ton plastik lañuy wal ci géej yi ci àdduna bi at mu nekk, te loolu dafay lore lool ci dundu géej gi. Plastik yiy yàqu duñu yam ci wàññi li ñuy yàq ci xéewali fosil yi, waaye itam li ñuy yàq mën na yokk njurug suuf si, daal di nekk benn cycle ci xéewal yi. Teerewul, dafay am solo ñu xam bu baax ni njëgu defar plastik yu mëna yàqu yi daa yéeg lool (lu tollu ci 1,5-3 yoon plastik yiñ gëna xam), ba noppi yenn produit yi dañu wara gëna baaxal seeni màndarga physique yu melni mbañeelu tàngoor ak permeabilite ci ngelaw, suko defee ñu mëna jànkoonte ak jafe-jafe yu mag.
Sooy seet anam yi ñu koy jëfandikoo, plastik yiñ gëna xam dañu leen di jëfandikoo bu bari ci emballage, ci macceer tabax, ci aparey elektronik ak ci yeneen wàll yu bari ndax seen njëg yomb na te dañuy yàgg. Waaye plastik yiy yàqu ñoo gëna baax ci produit yi ñuy jëfandikoo benn yoon kese, lu ci melni resinto yu ñuy yóbbu lekk, sac jënd, ndab, ak itam filmu mulch ci wàllu mbay mi, ndax ñoom ñoo gëna mëna polusioŋ. Fi ñu tolli nii, réew yu bari tëral nañu ay sàrt yuy tere ñu jëfandikoo produit plastik yuñy jefandikoo benn yoon kese, ba noppi di gëna siiwal plastik yu mëna yàqu.
Ekspeer yi ci liggéey bi dañu wax ni, ngir saafara jafe-jafe polusioŋ plastik, yamul ci plastik yu mëna yàqu kese, waaye fàww ñu jël matuwaay yu bari yu melni wàññi jëfandikoo gi ak rësiklaas bi. Ci ëlëg, ak yokkuteg xarala yu bees yi ak liggéey bu yaatu, njëgu plastik yiy yàqu dina wàññeeku ndànk, ba noppi ñuy wéy di gëna mëna liggéey. Dina ñu mottali plastik yiñ gëna xam, boole ci jàppale yokkuteg aar environmaa bi.
